Leesimpressies
Aleksej Salnikov: De Petrovs en de griep
- Nr. 2 - 2026
- Een vraag die me bezig houdt is waarom in Rusland democratie nooit wortel heeft geschoten. Hebben Russen, uitgezonderd de vriendenkring van Derk Sauer en Pieter Waterdrinker, een bloedhekel aan democratie? Het probleem is eeuwen oud. Verschillende machthebbers vonden het wel makkelijk om een buigzaam publiek te hebben. Voor het tsarendom, de communistische partij of de kliek van Poetin was democratie nergens voor nodig. Zijn Russen dommere mensen dan niet-Russen? Dat lijkt zeer onwaarschijnlijk. De Russen waren eerder in staat om landgenoten in de ruimte te brengen dan de Amerikanen. Geen land heeft zo veel schaakgrootmeesters voortgebracht. Is democratie iets voor kleine landen waar mensen makkelijk onderlinge verbondenheid ervaren. India, het land met het meeste aantal inwoners ter wereld, kent democratie. Gedijt democratie alleen bij een homogene samenstelling van de bevolking? Landen met verschillen tussen Vlamingen en Walen of tussen protestanten en katholieken laten een ander beeld zien. Democratie kan een disciplineringsmechanisme zijn om geschillen tussen bevolkingsgroepen vreedzaam te beslechten. Kan literatuur helpen om een antwoord op de vraag te vinden waarom Rusland en democratie geen match vormen.
Aleksej Salnikov brak in eigen land door met zijn roman over een doodgewone Russische familie, met een doodgewone naam en een doodgewoon ziektebeeld. Het verhaal speelt begin deze eeuw in Jekatarinburg, een stad in de Oeral met meer dan een miljoen inwoners. Zoals Gogol schreef over dode zielen, doet Salnikov dat over de levende. Het verschil is overigens niet zo groot. De familie bestaat uit drie leden: vader Petrov, moeder Petrova en Petrov junior. Het boek is per hoofdstuk beschreven vanuit een wisselend perspectief. Petrov is monteur in een garage maar zou het liefst striptekenaar geworden zijn. Moeder houdt van stilte en heeft het getroffen als bibliothecaresse. Petrov junior is acht. Zijn ouders spannen zich in om hem de liefde voor boeken bij te brengen maar de jongen houdt meer van zijn telefoon en computer. Petrov junior heeft het meest te lijden onder de griep. Vader en moeder zijn gescheiden omdat ze elkaar in de gordijnen jagen maar soms gaat het goed tussen hen en delen ze weer een woning. Het aantal gebeurtenissen in de roman is beperkt. De dagen slepen zich voort en de alcohol zorgt voor verdoving. Men reist met de trolleybus, bezoekt apotheek en supermarkt. De tijd vliegt voorbij. In de bus bestaan de omgangsvormen uit opstootjes en scheldpartijen. De familieleden zijn matig toegerust met empathie.
Er miste iets in Petrov wat het hem onmogelijk maakte volledig met zijn zoon mee te leven ; hij had alleen begrip voor ziekte wanneer hij er zelf aan leed, als hij zich koortsig door de stad sleepte
Het gebrek aan karakter bij Petrov wreekt zich als zijn vriend Sergej, wiens literaire ambities niet tot een publicatie leiden, hem vraagt hulp te verlenen bij zijn zelfmoord. Petrov is daartoe bereid zonder dat dit tot scrupules leidt. Er ontstaat zo waar wat enthousiasme in de familiegelederen als het nieuwjaarsfeest nadert, een traditie die kerstmis overschaduwt. De hoofdrol van het feest is weggelegd voor Vader Vorst en het sneeuwmeisje Snegoerotsjka. Petrov denkt terug aan zijn eigen jeugdige opgewondenheid over het nieuwjaarsfeest en vindt wat herkenning bij Petrov junior die nu ondanks de griep van het feest hoopt te genieten. Het dominante levensgevoel voor de gezinsleden blijft stuurloosheid. Men zet zich af tegen het lot, de autoriteiten en wat zich nog meer als excuus aandient voor een onbevredigend leven. Salnikov heeft geen expliciete politieke roman geschreven. Toch vangt het verhaal wel de lamlendige geest onder Poetin. Een verklaring voor een gebrek aan democratische belangstelling ligt niet voor het opscheppen. Misschien komt dat wel door het ontbreken van een maatschappelijk middenveld. Als Rusland dat ooit gekend heeft dan bestond dat uit de verlengde arm van de overheid. Een vrije pers, onafhankelijke rechtspraak en het recht op vereniging bijvoorbeeld voor werkgevers en werknemers lijken geen brandende ambitie te zijn. Academische vrijheid was ook een schaars goed. Wetenschappers dienden vooral het gelijk van de heersende macht uit te dragen.. Het werk van Karel van het Reve geeft daarvan talloze lachwekkende voorbeelden. Experts op het vlak van democratie wijzen erop dat het bestaan van sterke instituties tot de wezenskenmerken van een geslaagde democratie behoort. Misschien is de kern van het probleem dat Rusland niet zoals de meeste westerse landen de Verlichting heeft doorgemaakt. Verlichting staat aan de wieg van een rationeel mensbeeld blijkend uit waardering voor een individueel leven en mensenrechten. Rusland is blijven steken in een irrationeel mensbeeld met een chauvinistische voorliefde voor tradities. De regimes, hoe verschillend ook, hielden verandering met harde hand tegen. Stalin vermoordde miljoenen landgenoten en een reisje naar koud Siberië was snel geboekt. Poetin heeft weer eigen mechanismen ontwikkeld. Hij doet graag een beetje novitsjok in je kopje thee of laat je uit een open raam kieperen. Machthebbers ontmoedigen democratie met harde hand. Is dat een afdoende excuus? Democratie verschijnt niet op een presenteerblaadje. Je moet er de strijd voor willen aangaan. De Russische bevolkingssamenstelling werkt niet mee met een verhouding van ruwweg 1 dissident per 100.000 drinkebroers. Hoewel een schrijver als Salnikov de lezer een spiegel voorhoudt, is het onwaarschijnlijk dat de roep om democratie na lezing zal aanzwellen.
middelr@xs4all.nl
