Leesimpressies
Angela Merkel: Vrijheid
- Nr. 5 - 2025
- Mijn beeld van Angela Merkel voorafgaand aan het lezen van haar autobiografie was dat zij voldeed aan de ideale profielschets voor een regeringsleider in een democratie. Ze is fatsoenlijk, intelligent en saai. Dat zijn allemaal eigenschappen die Donald Trump mist. Na lezing is die indruk in grote lijnen ongewijzigd maar wel verder ingekleurd. Over Trump gesproken. Merkel heeft in haar boek 92 foto’s opgenomen waarin zij veelal staat afgebeeld met regeringsleiders en staatshoofden onder wie drie Amerikaanse presidenten. Op geen enkele foto is Trump aanwezig. Merkel is duidelijk ook in wat ze weg laat. Merkel werd geboren in Hamburg maar groeide op in de DDR waar haar vader als dominee een baan kreeg. De eerste helft van haar leven bracht ze door in de DDR en de tweede helft in het herenigde Duitsland. Hoewel de DDR een grote mate van onvrijheid kende, beleefde Merkel een gelukkige jeugd op het platteland van Brandenburg in de buurt van Berlijn. Ze kende de Bondsrepubliek vooral van de televisie. De DDR was een land zonder kleur en met een onaangename geur. Merkel ging natuurkunde studeren en zou gaan werken in de wetenschap. Voor de dochter van een dominee stonden niet alle deuren open. Toen er steeds meer barsten verschenen in het IJzeren Gordijn wakkerde haar belangstelling voor politiek aan.
Haar ouders hadden haar een beschermde opvoeding gegeven. Ze hadden haar voorbereid op het moment dat de Stasi haar zou benaderen voor een rol als informant. Aan ja of nee zeggen zijn risico’s verbonden. Ze gaf het juiste antwoord door te zeggen dat ze geen geheimen kom bewaren en de neiging bezat om alles door te vertellen. De Stasi drong niet verder aan. Na de val van de muur zette bondskanselier Kohl alles op alles om de beide Duitslanden te herenigen. Niet iedereen was enthousiast. Internationaal waren er wat ongelukkige ervaringen opgedaan met Duitse expansiedrift. Er bevonden zich Russische troepen op het grondgebied die zich dienden terug te trekken. Berlijn was opgesplitst in vier sectoren door de winnaars van de Tweede Wereldoorlog. Frankrijk maakte daar deel vanuit waarschijnlijk omdat er toen nog geen VAR bestond. Wat was een passende omrekening tussen de munteenheden van de beide landen? Hoe om te gaan met het staatseigendom? In betrekkelijk korte tijd werden alle hobbels genomen. Helmut Kohl onderkende het talent van Angela Merkel, net als trouwens Wolfgang Schäuble. Zij werd minister voor Jeugd- en Vrouwenzaken en later minister voor Milieu. Toen de grote Kohl in opspraak kwam door een zwartgeldaffaire schreef Merkel een artikel in de Frankfurter Allgemeine dat zijn tijd voorbij was. Dat was een soort vadermoord. Het effende voor haar het pad naar het lijsttrekkerschap en dus naar een mogelijke functie als bondskanselier. In 2005 was het zover.
Merkel, een naam die ze kreeg van haar eerste man en na de echtscheiding bleef dragen, zal waarschijnlijk vooral verbonden blijven met haar uitspraak toen zich een grote vluchtelingenstroom aan de grens meldde.Wir schaffen das. Geen uitspraak heeft tot zoveel polarisatie geleid. Maar voor mij was het een heel gewone uitspraak. Noem het godsvertrouwen, optimisme of gewoon de vastbeslotenheid om problemen op te lossen, tegenslagen te verwerken, dieptepunten te overwinnen en iets nieuws vorm te geven
Wat opvalt is het grote aantal raakvlakken dat de autobiografie van Merkel kent met de onderwerpen in de memoires van Nancy Pelosi die ook in 2024 verschenen. We leven echt in een geglobaliseerde wereld. Gemeenschappelijk is behalve de migrantenstroom de strijd tegen het terrorisme en de afweging om wel of niet Irak binnen te vallen. Daarnaast zijn er de pandemie, de klimaatproblematiek en de crisis in de financiële wereld. Merkel wordt met de bankencrisis geconfronteerd op een zaterdagavond tijdens de Salzburger Festspiele. De opera staat op het punt van beginnen als ze een melding op haar mobiel ziet. In de pauze belt ze haar assistent terug. Een Duitse bank verkeert in zwaar weer. Het is boeiend om te lezen hoe de gezagsdragers onder een grote tijdsdruk een crisis, waarvan niemand het handboek kent, proberen af te zweren. Er lijken steeds grotere garanties nodig om rust op de markten terug te brengen en een ramp af te wenden. Rond Merkel oppert iemand dat de garantie zo hoog moet zijn als de schulden van de landen rond de Middellandse Zee samen. Uiteindelijk ligt de oplossing in drie woorden van Centrale Bank directeur Mario Draghi: whatever it takes. In de kring van Pelosi wordt benadrukt dat het crisisteam een besluit moet nemen voordat na het weekend de beurzen in Azië open gaan. Anders hebben we maandag geen economie meer.
De aanpak van Merkel is er zo veel mogelijk op gericht om samen met anderen een oplossing te vinden. Ze schakelt makkelijk tussen de grote lijn en oog voor detail. In de loop van haar ambtsperiode is de focus van haar aandacht geleidelijk verschoven van het binnenland naar het buitenland. Ze probeert zich te verdiepen in de achtergrond van de personen met wie ze te maken heeft en in de culturen die zij vertegenwoordigen. Een kenmerkende uitspraak van haar is “naar mijn mening kunnen we de menselijkheid van de wereld afmeten aan het lot van Afrika”. Compromis is bij haar geen vies woord. Je doet water bij de wijn om tot een afspraak te komen zolang in het eindresultaat de voordelen maar zwaarder wegen dan de nadelen.
Merkel blijkt zich, meer dan ik tevoren verwacht had, bezig te houden met hoe ze overkomt. Ze denkt na over haar kleding, de plaatsing van microfoons en spreekgestoelte, de timing van haar publieke optredens. Ze is niet voor niks in het begin van haar politieke loopbaan een poosje perswoordvoerder geweest. Woordkeus en toon zijn bepalend voor hoe iets bij de inwoners overkomt. Geen te hoge stem of buiten adem na het beklimmen van trappen.
Interessant voor de lezer is de zelfreflectie. Ze vraagt zich regelmatig af hoe dingen beter hadden gekund. Ze erkent dat politici vaak zondigen tegen het voorzorgsbeginsel. Ze zijn altijd zo druk in de weer met het blussen van uitslaande branden dat brandpreventie er gewoonlijk bij in schiet. Hier en daar is de autobiografie wat wijdlopig. Er staat een opsomming in van tien bladzijden waarin de auteur alle overleggen benoemt waaraan zij periodiek deelneemt. Je wordt van het lezen al moe. Vrijheid is het woord dat zij als titel gebruikt. Ze geeft de volgende motivering. “Ware vrijheid is niet alleen de vrijheid van iets- van dictatuur en onrecht-, maar blijkt uit de verantwoordelijkheid voor iets: voor de medemens, voor de samenleving, voor onze gemeenschap.”
Na 16 jaar kwam er een einde aan het bondskanselierschap van Merkel. In een democratie is een wisseling van de wacht heel gezond. Toch rijst er een zorgelijke vraag. Hoe lang zijn mensen van het statuur Merkel nog beschikbaar voor een politieke loopbaan te midden van het oprukkende populistische gespuis? Ze zijn harder nodig dan ooit.
middelr@xs4all.nl
