Leesimpressies
Augusto Roa Bastos: Terugtocht
- Nr. 11 - 2026
- Vroeger was Paraguay een schuilplaats voor nazi’s die niet bekeurd wilden worden voor oorlogsmisdaden. Tegenwoordig is het een toevluchtsoord voor wakkere Nederlanders. De VPRO, sinds het stoppen van Koot & Bie en de transfer van Lubach qua humor het spoor bijster, vond in tijden van bezuinigingen het budget om de kijkers te trakteren op een documentaire over Paraguay in vijf delen. Wakkere Nederlanders houden het hier niet uit nu ons land afstevent op de ondergang. De onleefbaarheid kent vele gedaanten: zendmasten, roetveegpieten, vaccinaties, pedonetwerken en witte strepen aan de hemel. Onder de deelnemers herkenden we oude bekenden uit het rariteitenkabinet van Ongehoord Nieuws. Wakkere Nederlanders hebben een hekel aan buitenlanders overigens zonder het besef dat emigreren onvermijdelijk leidt tot een stortvloed aan confrontaties met buitenlanders. De wakkere Nederlanders roepen vanwege hun neiging tot samenklitten bezwaren op bij de plaatselijke bevolking. Toch kruisen het oude en nieuwe Paraguay elkaar soms. Enkele wakkere Nederlanders vatten het plan op een bakkerij annex koffietent te beginnen op het onderduikadres van Josef Mengele. Het is weer eens iets anders dan een tattooshop op de Obersaltzberg nabij Berchtesgaden. Wie meer van Paraguay wil begrijpen kan beter bij een schrijver uit dat land terecht dan bij de VPRO.
Augusto Roa Bastos wordt gerekend tot de meest vooraanstaande schrijvers van Paraguay. Zelfs binnen het Latijns-Amerikaanse continent ziet men hem als lid van de kopgroep. Hij leefde van 1917 tot 2005 en stamde uit een vooraanstaande familie in het bezit van een suikerplantage. Paraguay kent een lange traditie van dictatuur. Augusto Roa Bastos maakte deel uit van de oppositie waardoor zijn positie in eigen land in gevaar kwam. Van zijn werk dat bestaat uit poëzie, verhalen, romans en zelfs een aforismebundel is weinig in Nederlandse vertaling verschenen. Tot de uitzonderingen behoort de roman Terugtocht uit 1995. Het is een verhaal dat rust op sterk autobiografische elementen. De hoofdpersoon, een verzetsstrijder, heeft samen met in totaal 37 gevangenen een vluchtpoging ondernomen via een klassieke oplossing: het graven van een tunnel. Allen komen om het leven door ingrijpen van de politie. Dat gebeurde deels bij de ingang van de tunnel en deels door het instorten daarvan. De hoofdpersoon vormt meer dood dan levend de enige uitzondering. Bedolven door modder en steen heeft hij enkele dagen in het veld gelegen. Hij is gered door enkele vrouwen die hem per kruiwagen naar een boerderij brachten. Daar sterkt hij langzaam aan. Hij besluit te vluchten naar zijn geboortedorp Iturbe. De reis gaat via een aftandse trein, die de verbinding vormt tussen Asuncion en Iturbe. Hij is vermomd om uit handen van de geheime politie te blijven. Hij koopt voor vertrek een notitieblok om zijn herinneringen vast te leggen.
De lilliputterlocomotief stootte rookpluimen uit, spoot vonken die naar dikke verbrande hars roken, schudde wild heen en weer bij de topsnelheid van één mijl per uur, op fragiele wielen die leken op doorbuigende vogelpoten
De verteller blijft naamloos uit overtuiging omdat hij de naam haatte die hij bij geboorte meekreeg. Wel komen we te weten dat zijn vader Lucas en zijn moeder Maria heette. Vader was een rechtschapen man die was opgeklommen van arbeider tot kantoormedewerker op de suikerfabriek die het economisch hart van Iturbe vormde, een dorp waar de tijd was stil blijven staan. De verteller wilde van jongs af aan schrijver worden. Dat was een opmerkelijke keuze. In het dorp bestond geen bibliotheek. Niemand had er ooit een roman gelezen en mensen die wisten wat een boek was, waren op de vingers van één hand te tellen. Behalve Iturbe speelt Manora een belangrijke rol in de roman. Manora is vervlochten met Iturbe. In Iturbe zijn de realistische herinneringen gesitueerd, in Manora spelen de fantastische verhalen zich af. Een belangrijke figuur in Manora is Gaspar Cristaldo. Hij arriveerde per kano in het dorp nadat de lagune weer eens overstroomd was. Hij bouwde zijn eigen huis op palen. Hij bouwde een school en werd daar benoemd tot directeur. Gaspar Cristaldo beschouwde zichzelf als een volwassen foetus. Hij stierf elke avond, sliep in een baarmoeder en begon elke ochtend zijn leven opnieuw. De schoolmeester wordt voor de verteller zijn grote inspiratiebron. Augusto Roa Bastos past gretig de stijlfiguur van het magisch realisme toe. Met de verteller deelt hij de opvatting dat verzonnen verhalen de waarheid moeten vertellen alsof ze liegen. Voor mij is het de vraag wat de toegevoegde waarde is van de verzonnen elementen te midden van ware gebeurtenissen. De roman kent vele fantasievolle aspecten. Zo lijkt een hek dat de grens van de woning markeert zich te ontwikkelen tot een personage met zelfstandige opvattingen. Voor de niet liefhebber van dergelijke kunstgrepen stelt de schrijver het begrip bij de lezer op de proef.
Na de roman uitgelezen te hebben keren mijn gedachten terug naar de documentaire van de VPRO. Neem bijvoorbeeld Mart. Hij verkondigt luidkeels aan zijn nieuwe landgenoten dat hij in Paraguay beter poept dan in Nederland. Wij, de thuisblijvers, kunnen gerustgesteld gaan slapen dromend van Jacobse en Van Es.
middelr@xs4all.nl
