Leesimpressies
Bert Natter: Aan het einde van de oorlog
- Nr. 23 - 2026
- De uitreiking van de Libris Literatuurprijs vond zoals inmiddels een traditie is rechtstreeks via de televisie plaats. Het programma Nieuwsuur bood onderdak. De sfeer is jachtig. Het wereldnieuws mag niet te lang in de coulissen opgehouden worden. Trump staat op het punt vrede te sluiten of om een land naar het stenen tijdperk te bombarderen. Tussendoor mag de kunst even buiten spelen. Het levert doorgaans beelden op van geforceerde deftigheid met heel veel gasten aan een maaltijd. Wat een mee-eters. De gemiddelde medewerker van een uitgeverij wordt kennelijk gastronomisch weinig verwend. Er moet gezegd dat juryvoorzitter Noraly Beyer en winnaar Bert Natter zich kranig wisten te gedragen. Interviewer Jeroen Wollaars maakte de indruk het bekroonde boek met waardering gelezen te hebben. Het geduld van Donald Trump werd niet nodeloos op de proef gesteld. Laten we het over het boek zelf hebben, een roman die teruggrijpt op de zwartste periode van de recente geschiedenis. Natter beschrijft ruim 24 uur uit een dag in een concentratiekamp. Het is niet zo maar een dag maar 20 april 1945, de dag dat Hitler 56 jaar werd. De oorlog loopt ten einde maar het feest mag niet ongemerkt voorbij gaan. In het kamp is het kanongebulder van het Rode Leger al te horen.
Moeten we opnieuw stil staan bij fabrieksmatige moordpartij op miljoenen mensen? Ja, dat moet zeker. Natter heeft hierbij een originele invalshoek aangeboord. Hij laat 31 personages aan het woord die in of nabij het kamp hun rol vervullen. Dat zorgt voor een grote variatie aan invalshoeken. Zij komen steeds kort aan bod wat leidt tot een sterke spanningsopbouw. Ieder levert een inzicht vanuit een eigen gefragmentariseerd standpunt. De lezer loopt gelijk en soms net iets voor in vergelijking met de kennis van de personages. Per bladzij is plaats voor twee, drie of soms nog meer gezichtspunten. Telkens is duidelijk op welke plek een scene zich afspeelt. Voorin het boek staan korte portretten van de 31 personages plus een plattegrond van het kamp en de directe omgeving. Zichtbaar zijn de omheining, de toegangspoorten, spoorlijnen, gebouwen voor personeel en gevangenen. Er is een ziekenboeg en zelfs een volière voor beesten. De architecturale logica wordt duidelijk: de gaskamer naast het crematorium Iets buiten het kamp bevindt zich een meer. De bewoonde wereld bevindt zich op enige afstand. Dat laatste vormde een constante factor in de ideologie van het nazisme. Het uitmoorden gebeurde met de beste bedoelingen te weten om de samenleving mooier en beter te maken. Het is des te opmerkelijker en huichelachtiger dat de activiteiten in het geniep plaatsvonden. Waren de daders wel zuiver in de leer. De simultaanvertelling die Natter toepast is gebaat bij een plotlijn als rode draad. Op de feestdag bleek de jongste zoon Ernst van de plaatsvervangend kampcommandant Karl Zehlendorf verdwenen te zijn. Hij was voor het laatst gezien toen hij met zijn iets oudere puberbroer uit vissen ging. De verstandhouding tussen de broers was moeizaam. Een verdrinkingsdood is een mogelijke optie. Karl Zehlendorf heeft het conservatorium gevolgd. Hij droomde van een loopbaan als concertpianist. Het zou een mars door de instituties van het Derde Rijk worden.
Nog geen week na zijn aantreden had hij telefonisch nieuwe orders gekregen, rechtstreeks van de Reichsführer SS: het sterftecijfer moest met vijfhonderd in de week omhoog, met terugwerkende kracht over de laatste zes maanden
De verjaardag van Hitler is een prima aanleiding om zich nog weer even te wanen als een talentvol musicus. Het publiek heeft meer aandacht voor de drank. Daarnaast is er de zorg om het lot van zijn jongste zoon. Behalve de plaatsvervangend commandant leren wij zijn vrouw, hun dienstbode, zijn chauffeur en secretaresse nader kennen. De secretaresse zal haar baas ven een zeer viriele kant meemaken. Haar heimelijke verliefdheid schiet zo geen wortel. Er passeren in de loop van het boek de nodige verklaringen de revue van wat er met Ernst gebeurd is. De beide ouders zullen past in een laat stadium de ware toedracht vernemen. Aan echtgenote Christine krijgt de lezer met gemak een hekel. Ze snakt naar oesters in Hotel Adlon aan Unter den Linden. Het kan haast niet anders of Natter heeft voor haar inspiratie opgedaan bij de echtgenote van de kampcommandant uit de film Zone of interest.
Het boek is vol personages die je bij blijven. Neem nou de plaatselijke dr Josef Mengele. Hij mag zich uitleven op Poolse gevangenen en is daarnaast bedreven in het met een tang verwijderen van gouden elementen uit de gebitten bij overleden personen bij wijze van pensioenvoorziening. Hij mag daarbij de hulp inschakelen van een jonge verpleegster uit het nabijgelegen dorp die zich nauwelijks realiseert in welke wereld ze terecht gekomen is. Tegen het eind van de oorlog moet het levenswerk van de arts met een schat aan wetenschappelijke inzichten tegen zijn zin vernietigd worden. Getuigenissen zijn niet welkom. Tegen het eind van het boek wordt de rol van sluipschutter Zmitser uit het Rode Leger belangrijker. Hij raakt meer op de voorgrond ingefluisterd als hij wordt door citaten van Stalin. Het is bovendien een leerzaam boek. Een concentratiekamp staat ook voor circulaire uitdagingen. In het begin werd de as bewaard en afgekoeld door het eten van de gevangenen gedaan of als mest verkocht aan de boeren. Later direct in het meer gekieperd.
De roman van meer dan 600 bladzijden bevat vele subplots die uiteindelijk allemaal keurig afgehecht worden. Neem bijvoorbeeld de Franse verzetsstrijder Lucienne. Gedurende de hele roman bevindt zij zich in een treinstel met voor haar een onbekende bestemming. Dat gebeurt in het kader van een gevangenenruil. Op de laatste bladzij stapt zij eindelijk uit de trein op het perron van Gare de Lyon.
Natter heeft een nu al klassieke oorlogsroman geschreven. Geslaagd in opzet en uitvoering. Bovendien is het een uiterst relevante roman. We horen de neonazi’s schreeuwen op het Malieveld en in Loosdrecht. Erger nog, het fascistische crapuul zit al weer in de Tweede Kamer.
middelr@xs4all.nl
