Leesimpressies
César Aira: De haas
- Nr. 42 - 2026
- César Aira is een buitengewoon productieve Argentijnse schrijver. Hij heeft meer dat 100 boeken op zijn naam waarvan er nu een stuk of zeven in het Nederlands zijn vertaald. Eerlijk gezegd staat hij bekend als een experimenteel schrijver wat een wellevende manier is om te beweren dat hij moeite heeft een verhaal te vertellen. Deze ondeugd speelt hem in deze roman ook parten. Het Zuid-Amerika van Aira is een kweekvijver voor magisch realisme. In dat genre vormen zowel natuurlijke als bovennatuurlijke elementen gezamenlijk de werkelijkheid. De logica is geen leidraad. Het bovennatuurlijke is aanwezig en laat zich niet als misverstand wegredeneren. De haas uit de titel van het boek vormt een voorbeeld. Er bestaat een haas die kan vliegen maar wie er naar op zoek gaat zal weinig houvast vinden. Toch is de bewering dat de haas bestaat hardnekkig. In de roman van Aira wordt een expeditie op touw gezet die uitsluitsel moet bieden. Uitsluitsel is in het magisch realisme geen ontknoping die voor de hand ligt. Het toepassen van magisch realisme roept een mysterieus karakter op. Schrijvers die zich hiervan bedienen zijn overtuigd dat hun werk aldus een diepere zeggingskracht biedt aan het bestaan. Dat lukt kennelijk alleen door grenzen die de werkelijkheid stelt niet te accepteren. Deze schrijvers schrijven derhalve iets anders dan ze willen beweren.
Dit roept een uitspraak van Karel van het Reve in herinnering, altijd een goede raadgever als het gaat om een dwarse opvatting. Als een schrijver iets anders opschrijft dan hij bedoelt, rijst de vraag waarom hij dat andere dan niet opschrijft? Dat zou immers een rechtstreekse route impliceren en de omweg overbodig maken. Magisch realistische schrijvers beschouwen dit ongetwijfeld als een platte redenering, misschien wel een symptoom van een tekort schietende verbeelding.
Het verhaal in De haas speelt zich af halverwege de negentiende eeuw op de pampa’s van Argentinië te midden van verschillende indianenstammen. Een Engelse natuurwetenschapper genaamd Clarke, nota bene de zwager van Darwin, gaat op onderzoek uit. Dieren hebben zijn speciale belangstelling en dus ook de haas die kan vliegen. Hij doet dat niet in zijn eentje. Als gids neemt hij mee cowboy Gauna. Het jongste lid van het gezelschap is de leerling-aquarellist Carlos Alzaga Prior die is toegevoegd conform de wens van zijn moeder om hem enige levenservaring op te laten doen. Onderweg zal Carlos niet aan aquarelleren toekomen. Rosas de vigerende dictator van dat moment is bereid zijn favoriete paard Repetido aan Clarke uit te lenen. Zonder paard ben je nergens op de pampa. De reis begint aan het hof van Salinas Grandes waar hoofdman Cafulcura de scepter zwaait. De magische verwikkelingen blijven niet lang uit. Cafulcura blijkt al snel verdwenen te zijn. Misschien is hij wel ontvoerd. De haas is niet het enige mikpunt voor exploratie.U bent op zoek naar een haas, nietwaar? De haas, zoals men pleegt te zeggen, springt weg waar men hem het minst verwacht, als men tenminste iets, al is het nog zo klein, verwacht in de werkelijkheid
Behalve met Cafulcura komt de expeditie met verschillende indianenstammen in contact. Dat is nog niet zo eenvoudig omdat sommige talen meer betekenissen toekennen aan hetzelfde woord. Absurde dialogen zijn het gevolg. De onderlinge verhoudingen tussen de stammen zijn wisselend. Nu eens geeft men zich over aan een drinkgelag dan weer aan een massale vechtpartij. Geleidelijk komen we meer te weten over de achtergronden van de hoofdrolspelers. Clarke is als kind geadopteerd door een vooraanstaande familie uit Kent Als de jeugdige Carlos onderweg verliefd wordt, probeert Clarke hem van een overhaast huwelijk af te brengen. Hij doet een bekentenis over de grote liefde van zijn leven voor een vrouw die in een gletsjer verongelukte. Ook Cafulcura krijgt meer contouren. Hij heeft meer dan dertig echtgenotes en rond de tachtig kinderen. Hij heeft nooit een tweeling gekregen en dat geldt ook voor al zijn kinderen wat mathematisch zeer onwaarschijnlijk is. Tweelingen vormen een subthema in de roman die wel erg veel onderwerpen aan boord heeft. Het paard Repetido vormt de helft van een tweeling met het paard van Cafulcura. Aira heeft ook nog een bijzondere apotheose in petto. De vele personages blijken aan het eind onderling in een bijzondere familierelatie te verkeren. Mij deed dit slot denken aan een drakerige operette. Als lezer voelde ik me alleen op de pampa.
In de afgelopen weken las ik drie boeken over een haas: de ene keer over een echte in het Engelse buitengebied, een andere keer over een kunstmatig exemplaar met amberkleurige ogen en nu over eentje die mogelijk kan vliegen. Daarbij mag niet onvermeld blijven dat de Fin Arto Paasilinna een boek schreef met als titel Haas. Daarin rijdt een journalist per ongeluk een haas aan waarbij zich tussen haas en mens een hecht bondgenootschap ontwikkelt. De journalist breekt met zijn vroegere leven. Genoeg hierover. Qua hazen zit ik aan mijn max.
middelr@xs4all.nl
