Leesimpressies
Eva Meijer: Een woord voor
- Nr. 16 - 2026
- Eva Meijer is opgeleid als filosoof. Ik las wel eens een column van haar met als achterblijvende indruk: onderscheidend en intelligent. Meijer is een columnist met een eigen toon. Aan het lezen van een boek van haar, ze heeft er 13 op haar naam, was ik nog niet toegekomen. Een terugkerend onderwerp bij haar is depressie en op een terras onder een fragiel lentezonnetje stimuleert dat onderwerp de leeshonger bij mij niet. In haar laatste boek behandelt zij een opmerkelijke gebeurtenis in de Nederlandse taal. Er verdwijnen zo maar woorden die nergens meer terug te vinden zijn, niet in woordenboeken of op internet. Ze verdwijnen zelfs uit het geheugen van mensen. In werkelijkheid blijven onderwerpen waar de woorden naar verwijzen wel bestaan. Het begint allemaal met achteloos. Dat valt niet direct op. Het leven blijft de moeite waard zonder het woord achteloos. Daar blijft het niet bij. Er volgen vele woorden. Het is een verschijnsel dat vragen oproept. Wie of wat zit hier achter? En dan is er de vraag waarom? Na achteloos volgt archaïsch wat ook niet onoverkomelijk is. Het eerste zelfstandige naamwoord dat oplost is ekster. Als het woord geld verdwijnt ontstaat er paniek. De directeur van de Nederlandse Bank belt met de minister-president.
Zodra een woord uit de Nederlandse woordenschat verdwijnt vertelt Eva Meijer iets over de ontstaansgeschiedenis van dat woord en welke alternatieven de open gevallen positie in kunnen nemen. Ze brengt de beschikbare synoniemen in kaart. Dat is enigszins misleidend. Woorden betekenen nooit precies hetzelfde. Nuances kleuren het verschil in betekenis. Nauwgezet is nauwgezetter dan nauwkeurig. Secuur is preciezer dan precies, maar exact is preciezer dan secuur. Vanwege de unieke positie heeft elk woord een eigen bestaansrecht. Het tempo waarin de woorden verdwijnen neemt toe. Dit vraagt om een adequate reactie. Het woord voor woord verdwijnt. Als alternatief duikt lettercluster op. Op een bepaald moment bestaat het woord ik niet meer, een woord dat in de samenleving een eindeloos toenemende populariteit kent. Over welk woord als geschikt alternatief kan fungeren ontstaan conflicten. Als geel niet langer meedoet kiezen sommigen, vooral in de agrarische hoek, voor kaas. Anderen, in stedelijk gebied, geven de voorkeur aan zon.
In Nederland moet alles steeds maar makkelijker en eenduidiger, maar het leven is niet makkelijk en eenduidig. Als je geen woorden hebt voor de complexiteit verlies je het vermogen om daar met elkaar over te praten
Er zijn verschillen in de manier waarop de samenleving zich te weer stelt. De roman staat stil bij de ervaring van twee jonge mensen. Het zijn Uma met een Surinaamse achtergrond en Mik voorheen Kim genoemd. De eerste is dichteres en de tweede een kunstenaar die hout bewerkt. De twee voelen zich tot elkaar aangetrokken en kiezen voor een houding van verzet. Zij willen de Nederlandse taal behouden en zetten een archief op. Ze nemen deel aan demonstraties. Ze gaan te rade bij een wetenschapper die hen vertelt wat er in de wetenschap bekend is over het verdwijnen van talen. De wetenschap kent het onderscheid in uitgestorven talen, dode talen en slapende talen. Hier lijkt iets anders aan de hand. Misschien is de versobering wel de aanleiding. Het taalgebruik wordt steeds zakelijker, gericht op economische meerwaarde, en alles wat daar niet toe bijdraagt is ballast. Dat verklaart nog niet het collectieve vergeten. Misschien is er sprake van een virus dat het genereren van betekenis aantast.
De regering gaat niet in verzet maar probeert een manier te bedenken om de werkelijkheid hanteerbaar te maken. Het kabinet stelt voor, nu terroristen het mogelijk op het Nederlands hebben voorzien, om over te schakelen naar het Engels. Bijna iedereen in ons land beheerst het Engels in voldoende mate en waar dat niet het geval is zal het kabinet ondersteunend beleid faciliteren. De minister-president vraagt goedkeuring aan de Amerikaanse president om het Engels als voertaal te gebruiken. De president is bereid tot medewerking op voorwaarde dat hier een financiële vergoeding tegenover staat.
Aan het eind van het boek blijken de tegenstellingen tussen het activistische deel van de bevolking en het kabinet aan zwaarte te hebben ingeboet. Na de schokkende ervaring van de verandering is een nieuw evenwicht ontstaan. Mensen hebben leren leven met de verandering. Mik is beginning to enjoy thinking in English. Het leven gaat nog steeds zijn gangetje. Verandering is nu eenmaal de enige continue factor waar we van op aan kunnen. Dat relativeert het belang van het onderwerp waar Meijer op spitsvondige wijze de aandacht op heeft gevestigd. Maak je niet druk, alles went.
Hoe het verdwijnen van de woorden heeft kunnen gebeuren blijft onopgelost. Dat doet me denken aan een eerdere roman van Eva Meijer. In Zee nu beschrijft ze hoe het water vanuit de zee geleidelijk het land verovert. Er is alleen nog vloed. Eb bestaat niet meer. Ook die roman blinkt uit in het beschrijven van de consequenties zonder inzicht te geven in de oorzaak van het verschijnsel.
Meijer is origineel als het gaat om het uitwerken van een idee. Toch blijven er witte vlekken achter in het verhaal. Voor mij blijft José Saramago de grootmeester van de ideeënroman. Misschien kan Meijer hem bij een volgende gelegenheid evenaren.
middelr@xs4all.nl
