Leesimpressies
Frank Nellen: De onzichtbaren
- Nr. 26 - 2025
- De roman van Frank Nellen begint in 1994 als Dani, de verteller, woonachtig in Kiev kort na de ineenstorting van het Sovjetrijk naar de radio luistert. Dani verblijft in een schamel appartement en kan ’s nachts moeilijk de slaap vatten. Hij verdient zijn brood als bordenwasser in een hotel. Hij is begin 30, zijn moeder is overleden en hij is gescheiden van zijn vrouw vanwege haar zeurderige stem en miezerige boezem. Het gaat hem niet om de inhoud van wat er gezegd wordt op de radio maar om het luisteren naar stemmen. Bij verrassing hoort hij ineens de stem van een oude bekende. Het is de stem van Pavel een schoolgenoot die hij kende uit het dorp waar hij opgroeide. Dat zet zijn herinnering aan het werk. Het contact met Pavel is al lang verbroken. Hij had hem voor het laatst gezien vijf jaar eerder toen Pavel een opvallende toespraak hield aan de bibliotheek van Kiev. Vanaf hun kennismaking was Dani diep onder de indruk van Pavel. Hij was anders dan de andere jongens in het dorp. Pavel kwam nadat zijn ouders verongelukt waren tegenover Dani wonen bij een oudtante met een naaiatelier. Je zag Pavel nooit zonder een boek terwijl de heersende opvatting in het dorp was dat boeken zonde van je tijd waren. Pavel droeg een ooglapje en bezat gitzwart haar. Dan was er nog Igor, een ander vriendje, met een deuk in zijn hoofd te wijten aan een trap van een paard.
De roman maakt de indruk van een schrijver afkomstig te zijn uit de canon van de Russische dissidentenliteratuur. Dat is niet het geval. Frank Nellen is geboren in Roosendaal. Hij is fiscalist en docent aan de universiteit van Maastricht. Met De onzichtbaren schreef hij zijn tweede roman. De laatste periode van Oekraïne als onderdeel van de Sovjet-Unie vormt het decor voor een wervelwind aan verhalen. Nellen bezocht nimmer dat land. Een voormalige Oekraïense vriendin vormde de aanleiding voor zijn onderwerpkeuze.
Dani, Pavel en Igor bezoeken dezelfde school en krijgen les van juf Kravets die alles en iedereen minachtte. Voor Pavel koesterde ze daarentegen bewondering. Hij kreeg zelfs een glimlach. Tussen Pavel en de andere leerlingen bestaat afstand. Als Igor een fout antwoord op een som geeft, gaat de beurt naar Pavel. Hij geeft hetzelfde foute antwoord. Die daad van solidariteit maakt Pavel tot lid van de vriendenkring. Er ontstaat belangstelling voor wat hij allemaal weet uit de boeken die hij leest. De verhalen vergroten de wereld van de dorpsgenoten. Het waren niet zomaar verhalen. Het waren verhalen met een boodschap.Verstopt achter zijn woorden lag een overtuiging, samengesteld uit opvattingen die niet zozeer gingen over hoe de dingen waren, maar over hoe ze moeten zijn. Het waren waarden die hij had uitgedragen
Pavel gaf uiting aan de onvermoeibaarheid van het proletariaat, de inspanningen van de arbeidersklasse, de heldendaden van het Rode Leger, de kunststukjes van de kosmonauten en de verdorvenheid van het imperialisme. Pavel is een overtuigd socialist. Hij gaat studeren in Kiev. Dani en Igor blijven hun dorp trouw en gaan werken in een lampenfabriek. Het hoofdstuk over de lampenfabriek neemt hilarische vormen aan. De vermolmde trekken van het systeem worden zwaar aangezet. De planeconomie stelt onverbiddelijke eisen. De output wordt echter niet gemeten in aantallen lampen maar uitgedrukt in gewicht. Dus worden de lampen jaarlijks groter en zwaarder. De directeur van de fabriek laat zich nooit op het werk zien. Hij verblijft in zijn datsja. Als een minister complimenten komt uitdelen is de directeur het stralende middelpunt. Igor wordt elke keer onderscheiden als arbeider van de maand. Dat wil zeggen 11 keer per jaar omdat hij bij 12 keer recht zou hebben op een bonus. De periode in de lampenfabriek eindigt abrupt. Er heeft een grote natuurramp plaatsgevonden, iedereen dient het gebied te verlaten. De streek blijft onbewoonbaar achter. Het woord Tsjernobyl valt nergens in de roman maar de verschrikkingen die het te weeg brengt krijgen glashelder aandacht. Uiteindelijk zal het ideologische geloof bij Pavel gaan wankelen. In 1989 houdt hij een toespraak in de bibliotheek waarin hij zijn kritiek tot uitdrukking brengt. Hij laat een buste van Lenin vallen en de gruzelementen bestaan niet uit marmer maar uit gips. Alweer een desillusie. Voor de machthebbers doen individuen er niet toe. De ideologie van het collectief is alles overheersend. Mensen zijn de onzichtbaren. Door wat er in Tsjernobyl is gebeurd komt daar nog een onzichtbare dreiging bij. Ook hier geeft het regime een onjuiste voorstelling van zaken. Dani besteedt het laatste deel van het boek aan het opsporen van Pavel, die besloten heeft zich te wijden aan het doorvertellen van de verhalen van mensen die door het systeem in de mangel zijn genomen. Via een advertentie in de krant heeft hij daar de hand op kunnen leggen. Hij trekt zich terug in het verboden gebied en stuurt zijn verhalen de ether in. De verschillende generaties hebben hun eigen trauma’s. Er waren wereldoorlogen, de door Stalin kunstmatig geschapen Holodomor, de verbanning naar de strafkampen en ook nog een kernramp. De ellende gaat nu gewoon door. Nellen beheerst zijn onderwerp en trakteert soms op inside grapjes. Via een rijkdom aan verhalen maakt hij duidelijk dat Oekraïne expert is als het om incasseren gaat.
middelr@xs4all.nl
