Leesimpressies
Georgi Gospodinov: De dood en de tuinman
- Nr. 31 - 2026
- De titel van de roman zet de schijnwerper op het onderwerp. De opening trekt die lijn door. ”Mijn vader was een tuinman. Nu is hij een tuin.” Georgi Gospodinov is een Bulgaarse schrijver met een Europees perspectief. Met “Schuilplaats voor andere tijden” won hij in 2023 The International Booker Prize. Met zijn laatste twee boeken richt hij zijn vizier vooral op de particuliere sfeer. Had zijn vorige boek een echtscheiding als invalshoek nu is dat de dood van zijn vader. Gospodinov heeft het vermogen om elk onderwerp op een beschouwende manier te behandelen. De feiten vragen om reflectie. De schrijver verheldert zelf het onderscheid. De zin mijn vader is dood bevat een feit en is een conclusie. De zin mijn vader is aan het doodgaan verwijst naar een roman. Beide elementen komen in het boek aan bod. Gospodinov behandelt het stervensproces en haalt herinneringen op aan de persoon van zijn vader en de rol die hij in het gezin vervulde. Dat gezin bestond uit een echtpaar met twee zonen. De moeder krijgt een stiefmoederlijke rol bedeeld in het verhaal hoewel zij lang als kostwinner fungeerde. Ze lijdt aan epilepsie en krijgt met dezelfde dodelijke ziekte te maken die het einde van haar echtgenoot tekende. Haar rol bevindt zich op de achtergrond al is het niet ondenkbaar dat de auteur misschien voor haar nog een apart werk in petto heeft.
Voor vader is er vooral de tuin, bron van energie. Vader illustreert de opvatting van Voltaire: we moeten onze tuin bewerken. De tuinman kent een onverbiddelijke opdracht. Je moet planten, snoeien, spuiten, spitten en wieden. De maatschappelijke loopbaan van vader is bescheiden gebleven. Hij was geen aanhanger van het communistische regime. Hij verzuimde deelname aan de jaarlijkse massademonstratie door juist op die dag een afspraak met een bevriende tandarts te maken. Noodgedwongen moest hij van baan wisselen vanwege conflicten met leidinggevenden. Na de val van de muur kwam er meer vrijheid die hem aanzette tot het starten van een eigen bedrijf altijd in de agrarische sfeer met faillissement als vaste uitkomst. Dat is nooit ten koste gegaan van de liefde en bewondering van zijn zoons. Vader was voor hen een veilig rustpunt in het leven. Hoewel hij tot een generatie behoorde die niet geleerd had om emotie te uiten was zijn liefde voor de kinderen een zekerheid. “We zullen ons nooit meer zo veilig voelen als vroeger in de armen van onze vaders.”
De terminale fase brengt zowel bij vader als zoon volop onzekerheid naar voren. De angst voor het verlies gaat aan het daadwerkelijke verlies vooraf. Vader zou nog een keer het feest van Sint-Joris mee willen maken of de eerste sneeuwklokjes zien opkomen. In een gesprek met de behandelend arts speelt de vraag op hoe lang nog. Mogelijk nog tot kerstmis luidt de reactie van de specialist. Voor de zoon is de mogelijkheid van verlies een kwetsbare metgezel in het leven.Toen ik klein was , pakte ik uit de boekenkast altijd een boek dat geschreven was in de eerste persoon enkelvoud, omdat ik dan zeker wist dat de hoofdpersoon niet dood zou gaan
Een gewaardeerde eigenschap van vader was zijn relativeringsvermogen. Hij was mede dankzij zijn lengte een getalenteerd basketballer maar zijn familie vond het nergens voor nodig dat hij dat talent zou exploiteren. Hij legde zich daarbij neer. Bij alle tegenslag was zijn motto: niks aan de hand. Georgi Gospodinov is een man die veel en graag reist waarbij een bezoek aan een begraafplaats niet mag ontbreken. Tot zijn verrassing ontdekt hij in Genève als hij bij het graf van Jorge Luis Borges vertoeft dat op de sobere grafsteen de spreuk niks aan de hand valt te lezen. Borges en vader kennen elkaar niet maar blijken geestverwanten.
Op 63-jarige leeftijd kreeg vader voor de eerste keer de diagnose kanker te verwerken. Het was in het jaar dat de dochter van de schrijver geboren werd. De prognose was toen somber maar hij kon uiteindelijk rekenen op 17 jaar blessuretijd. In de laatste fase namen de krachten af en de pijn toe. Zelfs de tuin was niet in staat het tij te keren. Gospodinov maakt het ziekteproces van dichtbij mee. Intimiteit was niet langer taboe. Vader was aangewezen om vanuit de provincie voor doktersbezoek naar Sofia te reizen. Het wordt een kennismaking met een duister jargon. Gospodinov leert dat Latijn niet alleen een dode taal is maar zeker ook de taal van de dood. De schrijver is niet bereid de ziekte te vergeven. “Je kunt een mens ook nemen zonder hem te vernederen.” Als werken in de tuin niet meer mogelijk is, komt er een eind aan de seizoensgebonden onsterfelijkheid. Voor altijd zal de donkerblauwe tulp zijn lievelingstulp zijn waarvoor hij in de tuin bij elke woning na weer een verhuizing een plek vond. Ook zijn echtgenote, daar duikt ze even op, is ontregeld. Als weduwe wast ze nog steeds elke week de kleren van vader. Gospodinov heeft een stijlvol eerbetoon voor een betreurd familielid geschreven.
middelr@xs4all.nl
