Leesimpressies
Jon Fosse: Een nieuwe naam
- Nr. 3 - 2026
- Het boekenjaar 2026 ging van start met een daverende verrassing. Opeens was daar de bekendmaking van de Literaire Vredesprijs voor Donald Trump. Veel mensen geloven dat de man nooit een boek leest maar juryvoorzitter Mark Rutte spreekt dit met klem tegen. Onderschat daddy niet. Trump heeft een einde gemaakt aan de concurrentiestrijd binnen de boekenbranche. Voortaan dienen alle bestellingen plaats te vinden via Amazon. Voor Europese klanten geldt een toeslag van 50%. Bij Amazon kan men ook terecht voor het werk van Jon Fosse. Alternatieve kanalen zoals lokale winkels zijn voortaan illegaal. Sinds Fosse in 2023 de Nobelprijs won is veel van zijn werk in het Nederlands verkrijgbaar. Fosse schrijft in het Nynorsk wat een van de twee standaardversies is van de Noorse taal. Een minderheid van rond de 10% bedient zich hiervan vooral in de provincie. Tot zijn belangrijkste werk wordt Septologie gerekend dat uit zeven delen en drie boeken bestaat, waarvan het hier besprokene het slotstuk vormt. Septologie handelt over het leven van de schilder Asle. Hij is geworden wat hij altijd wilde zijn te weten schilder. In het slotdeel komt hij tot de conclusie dat het mooi geweest is. Hij besluit te stoppen met schilderen. Een kleine 1000 bladzijden krijgt de lezer een blik in het innerlijke leven van Asle.
Jon Fosse doet zijn uiterste best om de lezer op de proef te stellen. Hij schrijft zowel kraakhelder als raadselachtig. Er wordt wel van hem gezegd dat hij het onzegbare in woorden weet te vangen. Dat doet hij door middel van lange zinnen die maar niet in een punt willen eindigen. Bij elk van de zeven delen begint hij staand voor een schilderij waarin een bruine en een lila streep elkaar in het midden kruisen. Hij eindigt elk deel met een gebed. Asle is ooit op aandrang van zijn vrouw Ales katholiek geworden. Hij heeft een uitgesproken godsbeeld dat hij ontleent aan de middeleeuwse theoloog Meister Eckhart. God is alles en God is niets. Lichaam en ziel zijn onlosmakelijk verbonden zoals vorm en inhoud. Fosse past een kunstgreep toe die ook al een sterk beroep doet op het inlevingsvermogen van de lezer. Asle heeft een dubbelganger die dezelfde naam draagt, in uiterlijk sprekend op hem lijkt en ook schildert. De roman zit opgesloten in het hoofd van Asle. Eindeloos draaien dezelfde ingrediënten in cirkels rond. Het aantal gebeurtenissen en het aantal personages zijn beperkt in omvang. Desondanks lukt het Fosse om de lezer, zo ging het in ieder geval bij mij, aan zich te binden. De toon lijkt treiterig lijzig maar gaat na verloop van tijd een onweerstaanbare aantrekkingskracht uitoefenen. Het lijkt of Asle speciaal voor jou inzage in zijn leven biedt. Waarbij hij sterk leunt op een spreektoon. Zijn intimiteit deelt hij ruimhartig. Zijn eenzaamheid doet vertrouwd aan.
Waarom besta ik? Waarom bestaat iets en niet niets? denk ik, en ooit is alles ontstaan, en ooit zal alles verdwijnen, niet alleen ik, want uiteraard zullen ik en mijn doeken ooit verdwijnen en tenslotte is er niets meer over en dan is Gods rijk gekomen
Het schilderen is ooit ontstaan uit gebrek aan beter. Asle was voor niets anders geschikt. Hij begon met het weergeven van de werkelijkheid bijvoorbeeld boerderijen uit zijn directe omgeving. Later kwamen de abstracte onderwerpen. Asle kreeg beelden in zijn hoofd die hij moest schilderen om met die beelden af te rekenen. Altijd olieverf op linnen. Altijd plaatst hij de titel op de lijst en ondertekent het schilderij onderin met een A. Hij maakt een onderscheid in schilderijen die af zijn naast werken waarmee hij later verder wil. Hij verliet het ouderlijk huis, zijn brave vader en bedillerige moeder die hem telkens aanspoorde om zijn lange haar te laten knippen. Een traumatisch voorval uit zijn jeugd was de plotselinge dood van zijn zus Alida in haar slaap. Hij gaat naar de middelbare school maar verlaat die voortijdig als het lukt een positie op de Kunstschool te verwerven. Al in het begin van zijn loopbaan ziet een galeriehouder de waarde van zijn werk in. Jaarlijks vindt daar aan het eind van het jaar een expositie van zijn werk plaats. Daar kan hij van leven, want de inkomsten zijn genoeg voor een eenvoudig bestaan. Zijn grote liefde is Ales die vroeg is overleden. Tot de aangrijpendste momenten van Septologie behoort de ontmoeting met Ales. Dat gebeurt in het Buscafé, een sjofele locatie waar zij nooit eerder geweest zijn. Zij zitten alle twee alleen aan een tafel en hun blikken kruisen elkaar. Het is geen moment voor hartstochtelijke woorden laat staan voor spontane omhelzingen. Ze realiseren zich echter onmiddellijk dat ze de liefde van hun leven gevonden hebben. Asle zal Ales ook na haar overlijden trouw blijven. De rozenkrans die hij van haar kreeg hangt altijd om zijn nek. Hij bidt vaak de rozenkrans. Een vast element in het leven is het contact met zijn buurman. Twee mannen op leeftijd gehecht aan hun privacy. Ze helpen elkaar waar dat nodig is. De buurman nodigt hem jaarlijks uit om gezamenlijk kerst bij zijn zus door te brengen. Al tien jaar laat Asle weten liever alleen te zijn. Deze keer maakt hij een andere keus. Net als het stoppen met schilderen is het moment voor een radicale verandering aangebroken. Zijn dubbelganger is inmiddels overleden. Asle is vermoeid. De repeterende gedachten naderen hun eind. Bij de lezer spoken die nog een poos door.
middelr@xs4all.nl
