Leesimpressies
Junichiro Tanizaki: Een kat, een man en twee vrouwen
- Nr. 38 - 2024
- Junichiro Tanizaki was een boegbeeld van de Japanse literatuur. Hij schreef al in 1936 een roman met een kat in de hoofdrol. Het zou tot 2020 duren totdat Haruki Murakami dat ook deed in “Een kat achterlaten”. Daarna was het hek van de dam. De kat bij Tanizaki heet Lily, eigendom van Shozo die een slecht florerende winkel in huishoudgerei uitbaat. De roman opent met een brief van Shinako, de verstoten vrouw van Shozo aan zijn huidige partner Fukuko. De kat is het centrale onderwerp. Shinako smeekt aan haar opvolgster, nu zij door de scheiding alles achter moest laten, om Lily in bezit te krijgen. Zij spiegelt Fukoko voor dat zij daardoor de volledige aandacht van Shozo zal veroveren aangezien hij zijn aandacht dan niet meer hoeft te verdelen tussen vrouw en kat. Er ligt geen diepe dierenliefde aan het verzoek ten grondslag. Shinako weet hoe intiem de band is tussen baas en kat en verwacht dat Shozo haar zal bezoeken omdat hij gewoon niet zonder Lily kan. Zij wil haar man terug en haar gehate opvolgster een fikse nederlaag bezorgen. Fukoko is geneigd het verzoek te honoreren omdat zij dan verlost zal zijn van een geduchte concurrent als het gaat om de aandacht van Shozo. De laatste heeft moeite om afstand te doen van zijn geliefde kat. Hij is op niemand zo dol als op Lily. Bewerkt door zijn dominante moeder die in hetzelfde huis woont en Fukoko lijkt hij te slap om zijn wens de kat te behouden door te zetten.
Shozo is een charmeur als het om vrouwen gaat maar daar staan wat karakterologische minpuntjes tegenover. Hij krijgt van de vrouwen om hem heen kwalificaties toegedicht als zorgeloze flierefluiter, leeghoofdige slappeling, klaploper, onbetrouwbare sukkel en luiwammes. Zowel Shinako als Fukuko hebben uit jaloezie de kat als hun tegenstander beschouwd. Het is de vraag of dat een doelmatige strategie is geweest. Hadden zij het beest niet beter kunnen omarmen om zo verzekerd te zijn van Shozo’s liefde? De kat is een pion in het steekspel tussen de menselijke hoofdrolspelers. Als zo vaak gaat het in het werk van Tanizaki om een machtsspel vaak aangewakkerd door seksuele obsessie. In zijn werk komen meer dan eens mannen voor in de herfst van hun leven die soms op sadomasochistische wijze uiting geven aan hun driften. Shozo is jonger maar past in dat patroon. De band met Lily gaat ver. Ze slapen bij elkaar in bed en er wordt heftig geknuffeld. Shinako en Fukuko hebben het daar maar mee te doen. Om de relatie tussen man en vrouw te redden is Lily al eens eerder elders ondergebracht. De kat presteerde het toen om in een week tijd de afstand tussen het oude en nieuwe onderkomen lopend af te leggen. Shozo en Lily waren tot beider genoegen herenigd. Bij gebrek aan persoonlijkheid zou Shozo bereid kunnen zijn afstand te doen van Lily.
Glad als een aal liet hij zich nergens op vastpinnen, en zodra hij geen uitweg meer zag, veranderde hij plots van tactiek. Hij zinspeelde erop dat hij wellicht akkoord zou gaan, maar zelfs dan zei hij niet volmondig ‘ja’
Met als intermediair de zwager van Shinako, stemt Shozo in met het feit dat Lily een nieuw thuis krijgt. De zwager zegt toe verslag uit te brengen hoe het de kat vergaat. Shozo koestert de hoop dat Lily misschien wel weer op eigen houtje terug komt wandelen. Daar pleit tegenin dat de poes nu een stuk ouder is en de fitheid mogelijk ontbreekt voor zo’n hernieuwd huzarenstukje. Lily laat zich bij Shinako aanvankelijk van haar ongenaakbare kant zien. Ze weigert te eten en gedraagt zich nukkig. Shinako is bang dat de kat er vandoor gaar en dat zo haar plan om Shozo terug te winnen in het water valt. Als Lily zoek raakt lijkt dat angstvisioen uit te komen. Lily is echter niet definitief verdwenen. Bij terugkeer accepteren Shinako en Lily de nieuw ontstane situatie. Er groeit onverwacht een vertrouwelijke band en Shinako vraagt zich af waarom zij niet van meet af aan de kat in haar hart heeft gesloten. Dan was ze wellicht nog gelukkig getrouwd geweest. Shozo kan het niet laten en besluit heimelijk op onderzoek uit te gaan hoe het Lily vergaat. Zijn moeder en Fukuko mogen uiteraard van niets weten.
Tanizaki laat zien hoe mensen in het najagen van hun eigenbelang bij hun dierbaren het bloed onder de nagels vandaan halen. Hij is een meester in het exploiteren van de schaduwkant in het menselijk bestaan. Indertijd was ik zeer onder de indruk van Sleutel waar een man en een vrouw elkaar ook tot het uiterste drijven. Vergelijkbare leeservaringen zijn te vinden in Dagboek van een oude dwaas en Het geheim van de heer Musashi. Lang geleden las ik ooit in het kader van mijn leesclub een deel uit de reeks Privé-domein over de kinderjaren van Tanizaki. Wij verbaasden ons toen zeer over mannen in matrozenpakken die op klaarlichte dag kleine kinderen ontvoerden, een moeilijk te vatten stukje oosterse cultuur. Misschien wel de bekendste roman van Tanizaki is Stille sneeuwval. Daarin gaat het over een gezin met vier dochters waarbij het moeite kost om voor de schuwe derde dochter een geschikte huwelijkspartner te vinden. De wereldliteratuur kan voor een grillige uitwerking zorgen. Mij is van Stille sneeuwval vooral het weinig poëtische slot bijgebleven. “Haar diarree ging de hele dag niet over en ’s avonds in de trein had ze er nog last van.”
middelr@xs4all.nl
