Leesimpressies
Ma Jian: De noedelmaker
- Nr. 33 - 2025
- Ma Jian was ooit schilder. Toen zijn werk werd afgekeurd startte hij een loopbaan als schrijver. Zijn beroemdste boek is “Beijing coma” dat ruim 800 bladzijden lang de gebeurtenissen op het Plein van de Hemelse Vrede als decor behandelt. Ma Jian nam zelf in 1989 deel aan de demonstraties. Daar scoor je geen punten mee bij de autoriteiten. Zijn boeken werden in China verboden. Hij verhuisde naar Hongkong tot het moment dat dit gebied onder Chinese zeggenschap raakte. Toen verkaste hij naar Londen. Het eerste boek dat ik van hem las is zijn reisverslag “Het rode stof”. Dat speelde in het midden van de jaren tachtig van de vorige eeuw. De grond werd hem in de hoofdstad te heet onder de voeten. Tegelijk lag hij in conflict met zijn echtgenote en vriendin. Dan is reizen een welkom alternatief. Drie jaar lang trok hij naar alle windstreken om zijn land beter te leren kennen. Het verslag is een grabbelton geworden van hoogst eigenaardige indrukken. Mao is dan al enkele jaren dood maar een reiziger krijgt op talloze plekken een begroeting met de kreet: lang leve voorzitter Mao. Ma Jian reist per bus maar nog vaker te voet. Duizenden kilometers legt hij zo af. Behalve alles doordringende zandstormen biedt de tocht een kennismaking met een grote variatie aan lokale gebruiken. Er zijn plekken waar men kwalen bestrijdt door wat voedsel uit de mond van een oom te eten.
Ma Jian schreef De noedelmaker in 2004. De opendeurpolitiek met grotere economische vrijheden is volop in werking. Het boek is zowel een roman als een verhalenbundel. De toon is satirisch. De auteur drijft de spot met vele kenmerken van de Chinese samenleving. De basis van het verhaal vormt de vriendschap tussen een beroepsschrijver en een professionele bloeddonor. Wekelijks komen ze bij elkaar en nuttigen dan een gemeenschappelijke maaltijd. De schrijver is gastheer, de bloeddonor brengt het eten mee. De vriendschap is competitief van aard. De twee lezen elkaar de les en beschouwen hun eigen bezigheden als superieur aan die van de ander. De vriendschap is ooit ontstaan toen de twee in het kader van de Culturele Revolutie naar een heropvoedingskamp op het platteland werden gestuurd om te leren van de boeren. In afwachting van de bloeddonor is de schrijver uit zijn humeur. Hij stoort zich aan de etensluchtjes van de buren die vergeten om gember in hun vissenkoppensoep te doen. De maaltijd die de bloeddonor meebrengt kost bijna de helft van het maandloon van de schrijver. De bloeddonor is een man in bonus. In de ogen van de schrijver is hij iemand die louter gericht is op zijn eigen belang. De schrijver ziet zichzelf als idealist. Het nieuwe China vergt de nodige aanpassing van de inwoners.
Na een halve eeuw communisme worden we plotskaps met een complexe moderne samenleving geconfronteerd die we met geen mogelijkheid begrijpen kunnen, omdat we het leven in deze samenleving op geen enkele manier met onze eerdere ervaringen in overeenstemming kunnen brengen
De schrijver worstelt in het begin van de roman nog met een ander probleem. De partijsecretaris heeft hem de opdracht verleend een roman te schrijven gewijd aan de heldendaden van een soldaat uit het volksleger. Een dergelijk taak valt niet te weigeren. De beloning lonkt. Opname in de grote almanak van Chinese schrijvers zal zijn deel worden. De uitvoering is makkelijker gezegd dan gedaan. De schrijver lukt het wel om een begin van een verhaal te bedenken. Ook kan hij zich personages voor de geest halen. Waar hij mee tobt is om een verhaal tot een deugdelijk eind te brengen. Wat volgt in de roman is een groot aantal losse verhalen die maar moeilijk tot een geheel willen vloeien. De schrijver vertelt over een zwijmelaar die met behulp van een pottenbakkersoven samen met zijn moeder een crematorium is begonnen. Moeder verzorgt de administratie en ontfermt zich over de kleding van de overleden klanten. De zoon bedient de oven en zoekt bijpassende muziek uit. De zwijmelaar heeft veel kennis opgedaan welk soort mensen op welke dag van de week komt te overlijden. Op maandag studenten, op dinsdag vrouwen van middelbare leeftijd. Dan is er het verhaal van de actrice wier hoogtijdagen achter haar liggen. Zij kiest voor zelfmoord en doet dat bij voorkeur voor een belangstellend publiek. Ze schrijft een toneelstuk waarin zij als hoofdpersoon een einde aan haar leven maakt. En dan is er de man die er alles aan doet om zijn gehandicapte dochter van de hand te doen. Hij heeft ook al een dochter maar wil het liefst een zoon. De gezinspolitiek staat niet toe dat er nog een derde kind bij komt. Dan moet er eerst een nette oplossing voor de gehandicapte dochter gevonden worden. Het lukt de vader niet op een correcte manier van zijn dochter verlost te worden. Nee, een deugdelijk einde is bepaald niet het specialisme van de beroepsschrijver. In de verhalen is er een bijrol weggelegd voor de schrijver die zich mengt in de gebeurtenissen. De verhalen samen bouwen op tot een roman. De bloeddonor is niet overtuigd van de geboden kwaliteit. Hij vindt dat de schrijver in zijn taak tekortschiet. Zelf denkt hij over meer talent als schrijver te beschikken.
Ma Jian weet op een onderhoudende manier de aandacht vast te houden. Daarbij overschrijdt hij soms de grens van het kolderieke. Misschien is dat wel waar hij op uit is.
middelr@xs4all.nl
