Leesimpressies
Marcellus Emants: Een nagelaten bekentenis
- Nr. 15 - 2026
- “Zo dikwijls ik in de spiegel kijk -nog altijd mijn gewoonte -verbaast het me, dat zo’n bleek, tenger, onbeduidend mannetje, met doffe blik, krachteloos geopende mond -velen zullen zeggen: dat mispunt -in staat is geweest zijn vrouw… de vrouw, die hij op zijn manier toch lief heeft gehad… te vermoorden.” Mannen die hun vrouwen vermoorden vallen in de literatuur met de deur in huis. Op de eerste bladzijde is het schokkende nieuws te vinden. In 1948 deed Ernesto Sabato dat, in 1894 was Marcellus Emants hem vooraf gegaan. Femicide is geen moderne uitvinding. Toch is er een belangrijk verschil in de beide dodelijke incidenten. Bij Sabato is er sprake van heterdaad. Publiekelijk is bekend wat er heeft plaatsgevonden. Emants daarentegen probeert de daad van zijn hoofdpersoon Willem Termeer te maskeren. Hij wil de gebeurtenis, een vergiftiging door een overdosis slaapmiddel, een ongeluk laten schijnen desnoods een zelfmoord. Er was wel degelijk opzet in het spel of in ieder geval voorbedachte rade in slow motion. De toevallige gelegenheid gaf de doorslag. Bij Sabato legt de dader rekenschap af, bij Emants probeert de dader aan zijn verantwoordelijkheid te ontsnappen. Toch zijn er veel parallellen te vinden in de voorgeschiedenis tussen de twee mannen, die uitstijgen boven de verschillen in tijd en plaats.
Willem Termeer volstaat niet om het verhaal te laten beginnen vanaf de kennismaking met echtgenote Anna. Wat hij gedaan heeft vloeit voort uit wie hij als persoon is. Zijn mensenschuwe karakter is er altijd geweest. Hij groeit op als enig kind met een ziekelijke vader en brommerige moeder. Nooit heeft hij liefde voor zijn ouders gekoesterd. “Daar hadden zij ’t niet naar gemaakt en daar hadden ze mij niet naar gemaakt.” Op school vindt hij evenmin aansluiting. Termeer mengt zich niet onder de mensen en mist de ambitie voor een maatschappelijke loopbaan. Hij is laf van huis uit. Als minderjarige maakt hij het overlijden van zijn ouders mee. Hij blijft achter met een vermogen dat hem in staat stelt zijn eigen gang te gaan. De voogdijschap valt toe aan een verre neef van zijn vader die zijn vermogen beheert. Termeer kan zijn leven naar eigen inzicht invullen. Hij trouwt met de dochter van zijn voogd. Het is niet zo zeer liefde die de doorslag geeft als wel de wens om iemand te hebben die voor hem zorgt vooral met het oog op de toekomst. Anna laat zich inspireren door plichtsbesef. Willem en Anna bezoeken een enkele keer samen het theater bijvoorbeeld een stuk van Marcellus Emants waar zij niets aan vindt. Het is een zeldzaam luchtige onderbreking in een verder sombere roman. Termeer denkt dat hij gezien zijn afwijkende levenshouding misschien wel een roeping als kunstenaar te vervullen heeft. Hij schrijft een manuscript dat door een uitgever als zijnde onbelangrijk wordt afgewezen. Het is de bevestiging dat hij niet meetelt.
Nooit heeft mijn schuwheid me op den duur de eenzaamheid lief doen krijgen; altijd zijn afkeer van mensen en behoefte aan gezelschap in mijn ziel onafscheidelijk verbonden geweest
Willem en Anna krijgen een dochtertje dat na anderhalf jaar overlijdt. Anna is hierdoor zeer geraakt. Het leidt er toe dat de twee nog onafhankelijker van elkaar hun leven leiden. Willem zoekt vertier buiten de deur. Zo komt hij in contact met Carolien die zijn maitresse wordt. Anna vindt steun bij hun buurman, de voormalige dominee en weduwnaar De Kantere. Willem en De Kantere staan zeer verschillend in het leven. De twee voeren indringende gesprekken met elkaar. De ex-dominee staat opgewekt in het leven. Willem ergert zich. Uw goed zijn is geenszins uw verdienste net zo min als andere mensen hun slecht zijn valt aan te rekenen. Mensen zijn het slachtoffer van hun aandriften. Termeer stelt de huichelachtigheid van mooie praatjes aan de kaak. Wat te denken van een dominee die zijn buurvrouw het hof maakt.
Carolien eist van Termeer steeds meer geld voor haar levensonderhoud. Hij wil de zeggenschap over zijn vermogen terug van zijn schoonvader om zelfstandig beslissingen te nemen met een rol voor Carolien. Hij wil haar niet kwijt en wil een punt achter zijn huwelijk zetten. Anna weigert haar medewerking. Uit plichtsbesef wil zij de voortzetting van het huwelijk. Dat is nu eenmaal haar lot waarmee ze niet wil breken. Als Termeer op een avond thuiskomt en zijn vrouw slapend aantreft naast een fles met slaapmiddel dient hij haar een fatale dosis toe. De omstandigheden maken van hem een moordenaar.
Marcellus Emants etaleert in de roman zijn deterministische mensbeeld. Het onderscheid in goed en kwaad, in engelen en duivels, is betrekkelijk. De mens geeft gevolg aan wat hij via afkomst en omstandigheden heeft meegekregen. Dat kan tot ernstige gevolgen voor de omgeving leiden. Sabato en Emants maken de aanloop naar een misdaad inzichtelijk. Tegelijk valt op dat zij eenzijdig vanuit een mannelijk perspectief naar de beschreven situatie kijken. De zienswijze dat vrouwen gelijkwaardige medemensen met een eigen zicht op de werkelijkheid klinkt in de roman niet erg door. Misschien is dat tekortschietende besef wel een factor die de drempel tot femicide verlaagt.
middelr@xs4all.nl
