Leesimpressies
Martin Michael Driessen: Liefde in het Derde Rijk
- Nr. 21 - 2026
- Leven onder een misdadig regime werkt door in de levens van gewone mensen. Omstandigheden bepalen de keuzes die mensen maken. Ze kunnen meedoen of verzet aantekenen. Menselijk trekken doen zich onverminderd voor. Onder het nazisme worden mensen gewoon verliefd zoals Martin Michael Driessen laat zien in zijn laatste roman. Het boek beschrijft de levens van drie gewone mensen voor, tijdens en na de Tweede Wereldoorlog. Driessen schetst hun ontwikkeling door de jaren heen waarbij hun levenspaden elkaar kruisen. Het verhaal begint idyllisch. Georg wordt tijdens de graanoogst hartstochtelijk verliefd op de mooie Lore. Hij reikt haar de graanschoven aan die zij staande op een kar opeen stapelt. Naarmate de stapel hoger wordt raakt zij verder van hem verwijderd. Dat doet geen afbreuk aan zijn liefde. Zij vindt hem een aardige jongen maar hij is niet haar type. “Hij was meer een studeerkamertype, zo eentje die later een man met een bril en een wollen vest wordt, en zij wilde een held.” Lore krijgt haar held. Ze wordt Wehrmachthelferin en ontmoet Untersturmfürer Henning Behn die haar overigens met haar toestemming direct hardhandig overweldigt. Hij gaat vechten aan het oostfront en Lore wacht, zwanger, op zijn terugkeer om hun leven in dienst van het Derde Rijk te stellen. Een Russische scherpschutter maakt een eind aan die droom.
De derde hoofdfiguur is Klara. Zij is klein van gestalte, maximaal anderhalve meter hoog en heeft een klompvoet. Ze heeft een laag zelfbeeld. Ze vindt dat zij geen gezonde Duitse man waard is. Liever is zij gehuwd met Jezus. Ze maakt een reis dwars door Duitsland om toe te treden tot het klooster waar een familielid van haar abdes was geweest. De nieuw bestuurder ontzegt haar de mogelijkheid lid te worden van de kloosterorde met als argument haar gebrekkige fysiek. Een bruid van Jezus Christus hoort perfect te zijn. Lore dankt haar uitverkiezing tot voorbeeldige echtgenote aan haar uiterlijke schoonheid maar voor Klara is dat niet weggelegd. Zij besluit haar leven in dienst te stellen van kinderen. Ze wordt lid van de partij en maakt carrière in de organisatie Lebensborn waar gewerkt wordt aan de toekomst van de Arische jeugd. Via Heinrich Himmler zelf wordt zij benoemd in een topfunctie met een eigen secretaresse en luxe dienstauto. Een man als chauffeur vindt zij niet passend en zo komt Lore in aanmerking voor die functie. Willens en wetens zetten de twee vrouwen zich in voor de ambities van her Derde Rijk. Interessant is de discussie als een joodse baby op hun pad komt. Klara wil ieder kind helpen maar Lore heeft ideologische bezwaren en bepleit om aangifte doen. Georg is minder gemotiveerd om zich aan een politiek doel te verbinden. Hoewel hij met plezier tijd heeft doorgebracht bij de Hitlerjugend wil hij vooral met rust gelaten worden. Als hij in dienst moet, doet hij er alles aan om uit de buurt van het front te blijven. Uiteindelijk zal hij in Frankrijk tot krijgsgevangene worden gemaakt.
Dat Henning Johann Sebastian Behn zijn plicht op heroïsche wijze vervulde , getrouw aan zijn eed aan Vaderland en Führer, moge u als nabestaande een troost zijn in deze zware tijden
Driessen volgt zijn hoofdpersonen langs diverse plekken en in een reeks van jaren. Klara zal zelfs de 21e eeuw nog meemaken. Het lot zal Georg en Lore uiteindelijk bijeen brengen. Driessen heeft al eerder bewezen over een uitstekende stijl van schrijven te beschikken. Gewone mensen in ongewone omstandigheden zijn hem wel toevertrouwd zoals hij liet zien in De pelikaan dat speelt in de Balkanoorlog van de jaren negentig. Hij springt zorgvuldig om met details uit een historische context. Toch bevat deze roman een aanpak die mij steeds meer ging tegenstaan. Driessen tovert drie schikgodinnen uit de hoge hoed. Dat is een element uit de Noorse mythologie waarbij drie zusters interventies plegen in de levens van de personages. Het gaat om Skuld, Verdanda en Uld. Zij representeren het verleden, het heden en de toekomst. Allereerst dringt de vraag zich op hoe geloofwaardig is deze constructie in een roman met een sterk realistisch karakter. Het maakt de personages minder aansprekend. Zijn zij zelf verantwoordelijk voor hun daden of zijn zij slachtoffers van hogere machten die hen als poppenspelers voor hun karretje spannen? In plaats van te worstelen met de omstandigheden worden de hoofdrolspelers aldus gereduceerd tot schaakstukken in de handen van anderen. In de tijd van het Derde Rijk was het sowieso al moeilijk genoeg om souverein een eigen koers te varen. Principieel gezien is de kwestie wat deze kunstgreep aan het boek toevoegt? Welke meerwaarde biedt deze benadering? Zijn er schikgodinnen nodig om de rol van het toeval in de dwarsverbanden tussen de hoofdrolspelers te rechtvaardigen. Ook onder schikgodinnen zal toeval in elk leven een aandeel leveren. De geloofwaardigheid van het verhaal heeft geen extra hulp nodig. Misschien speelt een andere factor hier een rol. Neem enkele biografische kenmerken van auteur Martin Michael Driessen. Hij groeide op met een Duitse moeder. Van jongs af aan bracht hij vakanties in Duitsland door en bemerkte daar dat familieleden soms heel anders aan keken tegen de periode van het nazisme. Sommige familieleden waren overduidelijk sympathisant. Driessen vertelde in een interview met Trouw dat hij geen autobiografische roman wilde schrijven hoewel met name Klara geworteld is in de werkelijkheid. Hij wil ethische kwesties aan de orde stellen waar iedereen van hoog tot laag in dubieuze tijden mee te maken krijgt. Het is daarom denkbaar dat hij de schikgodinnen heeft gebruikt om de afstand tussen auteur en personages te vergroten. Schikgodinnen als buffer. Misschien effectief voor de schrijver, voor mij als lezer niet.
middelr@xs4all.nl
