Leesimpressies
Michail Boelgakov: Hondehart
- Nr. 8 - 2025
- De inval in Oekraïne door de Russen heeft veel gruwelijkheden voortgebracht inclusief collateral damage in de literaire arena. Bij welk land ligt de loyaliteit van een schrijver. Levende schrijvers hebben zelf de mogelijkheid om kleur te bekennen maar hoe is dat geregeld voor dode schrijvers? Neem bijvoorbeeld Isaak Babel die leefde van 1894 tot 1940. Hij was geboren en getogen in Odesa maar verheerlijkte het optreden van het rode leger. Wie mag hem claimen? Ogenschijnlijk eenduidiger is de situatie van generatiegenoot Michail Boelgakov. Hij werd geboren in Kiev, vooruit Kyiv, en werd beroemd met zijn satirische werk waarin hij het stalinisme en de communistische bureaucratie op de hak nam. In Boelgakovs geboortehuis in de oude binnenstad bevindt zich een museum ter nagedachtenis aan hem. Toch is Boelgakov tegenwoordig in Oekraïne omstreden. Hij heeft zich kritisch uitgelaten over het streven naar onafhankelijkheid en was geen fan van de Oekraïense taal en cultuur. Boelgakov schreef in het Russisch. In Moskou zijn er zelfs twee musea aan hem gewijd. Wat is de juiste houding tegenover hem: omarmen of verstoten. De discussie woekert voort. Misschien is de beste oplossing om zijn werk te lezen. Vorig jaar kwam van hem nog een eerste zelfstandige uitgave op de Nederlandse markt: “Aantekeningen van een jonge arts”. Daarin borduurt hij voort op zijn eigen ervaringen in de medische wetenschap.
Het eerste personage dat in Hondehart ten tonele verschijnt is Sjarik. Hij is een hond die scharrelend tussen het afval naar voedsel kokend water over zich heen gestort kreeg door een kok. Dat is uitermate pijnlijk en bovendien een belemmering om de honger het hoofd te bieden. De vooruitzichten zijn somber maar dan verschijnt er een heer op het toneel die hem een stuk Krakauer worst toewerpt. Sjarik toont zich aanhankelijk. De heer neemt hem gastvrij mee naar huis. De heer is professor Filippo Filippovitsj, een vermaard chirurg, gespecialiseerd in verjongingskuren. De chirurg had tot zijn genoegen opgemerkt dat de hond geen halsband droeg. Daar wist hij wel raad mee. De hond stemde van harte in.
Met u meegaan? Nou, tot het einde van de wereld, reken maar. Schopt u me maar rustig met uw suèdeschoenen, ik zal geen kik geven
Filippo Filippovitsj ziet zijn kans schoon om de hond aan een experiment te onderwerpen. De gewelddadige dood in een kroeg van een 25-jarige balalajkaspeler biedt uitkomst. De chirurg transplanteert de testikels en de hypofyse van de overledene naar de hond. Wat zal de operatie voor effect te weeg brengen? Nieuwe lichaamsdelen zorgen voor enkele menselijke trekjes. Sjarik kan nu praten. Hij loopt rechtop en draagt menselijke kleren. Toch blijft ook de straathond in Sjarik goed herkenbaar. Hij gedraagt zich uiterst agressief tegenover poezen, is onbeschoft naar het vrouwelijk personeel van de professor en probeert diens assistent neer te schieten. Stelen vindt hij geoorloofd. De relatie tussen Sjarik en de professor verslechtert. Dan sluipt er een extra dimensie het verhaal binnen die perfect past in het oeuvre van Michail Boelgakov. De professor heeft nieuwe bovenburen gekregen in zijn luxe woning. Een viertal werpt zich op als het bevoegd gezag. De dictatuur van het proletariaat heeft vorm gekregen. De collectivisering van het eigendom slaat toe. De bovenburen hebben bezwaar tegen de overvloedige ruimte die de professor in zijn eentje in beslag neemt. Sjarik ontleent aan de ontstane situatie nieuwe aspiraties. Hij zet de professor onder druk en gaat een bondgenootschap aan met de nieuwe machthebbers. Boelgakov drijft de spot met de politieke ontwikkelingen die doet denken aan de absurditeit die hij in zijn beroemdste roman, De meester en Margarita tot een climax heeft gebracht.
De kwestie escaleert verder. Sjarik meent aanspraak te maken op een geldig persoonsdocument. De algemene vergadering van de nieuwe machthebbers verzoekt de professor vrijwillig afstand te doen van de eetkamer. Niemand in Moskou heeft recht op een eigen eetkamer. Als de professor bezwaar maakt, krijgt hij de beschuldiging van contrarevolutionaire taal aangewreven. Een document is de belangrijkste aangelegenheid ter wereld. Sjarik heeft gedocumenteerd en wel recht op woonruimte van acht vierkante meter. Hij is immers nu een volwaardig lid van het bewonerscollectief. De verhoudingen tussen de bewoners van de luxe woning zijn blijvend verstoord. De professor heeft nog maar één optie. Hij zal op Sjarik een nieuwe operatie moeten uitvoeren om aan de ontstane situatie een einde te maken. Zo geschiede. Sjarik gaat weer als hond door het leven.
Michail Boelgakov voert in dit boek de satire ver door. Het verhaal is enigszins over de top. Toch blijft satire een probaat middel om autocraten in verlegenheid te brengen. Rusland weet daar alles van. Het regime van Poetin raakt al van de leg als inwoners van het land een blanco papier omhoog steken. Helaas kunnen we autocraten niet naar huis sturen want dat hebben zij verboden. Gelukkig kunnen we hen wel belachelijk maken. Dat verdient altijd en overal aanmoediging.
middelr@xs4all.nl
