Leesimpressies
Rudolf Sloboda: De laatste regel
- Nr. 32 - 2026
- Op deze site is elf keer het werk van een Tsjechische schrijver besproken. Nooit was die rol weggelegd voor een Slowaakse schrijver. In 1993 vond de splitsing van Tsjecho-Slowakije plaats in twee zelfstandige republieken. Het lijkt erop dat bij de boedelscheiding de schrijvers werden toegewezen aan Tsjechië. Er zijn geen notulen beschikbaar die licht werpen op de besluitvorming van destijds. In mijn bibliotheek, overigens geen doorslaggevend criterium, is slechts plek voor een enkele schrijver uit Slowakije maar dat is niemand minder dan Rudolf Sloboda. Het illustreert hoe lang beleidskeuzes bij het uiteenvallen van naties kunnen doorwerken in het praktische leven van alledag. Het werk van Sloboda, die leefde van 1938 tot 1995, is sterk autobiografisch. Hij was aanhanger noch criticus van het regime. Hij ging zijn eigen gang. De letterlijke betekenis van de titel in het Slowaaks is ratio of verstand. Dat is een eigenschap die hij nastreeft zonder daar erg succesvol in te zijn. De toon van het boek munt uit in zwartgalligheid. De hoofdpersoon en ik-verteller zal ik aanduiden als Sloboda. De roman speelt zich af in het jaar na het overlijden van de betreurde vader. Dankzij diens zorgzaamheid zat er nog enige lijn in het familieleven. Ook vader had het geluk niet aan zijn zijde. Hij was een ongelukkig mens, was van huis uit metselaar en stierf een pijnlijke dood. Sloboda eert zijn vader in gedachten.
In het begin van de roman ligt Sloboda met een maagzweer in het ziekenhuis. Dat bevalt en hij is onaangenaam verrast door de boodschap van ontslag. Dan moet hij weer deelnemen aan de sores van het leven. Terug naar het werk en het geruzie binnen de familie dat zich afspeelt in een simpele woning in de periferie van Bratislava. Tussen Sloboda en zijn zus bestaat er onenigheid over de verdeling van de erfenis. Sloboda zelf gaat gebukt onder het huwelijk met een zieke vrouw. Het tweetal bekvecht graag en dat gaat gepaard met fysiek geweld. Het echtpaar heeft een dochter van vijftien die uiterst onhandelbaar is. Zij trekt in bij haar grootmoeder om verstoken te blijven van het tumult thuis. Sloboda heeft een zwakke gezondheid al is niet steeds duidelijk of hij lijdt aan griep of aan alcoholisme. Ook met de buren laat de verstandhouding te wensen over. En dan is er nog geldgebrek. Troost vindt de hoofdpersoon in het contact met zijn honden. Hij houdt meer van honden dan van mensen en de liefde is wederzijds. Daarnaast speelt hij af en toe gitaar. De buurt waarin alles zich afspeelt is getekend door vuilnis. Opruimen daar moet je hoofd maar net naar staan. Sloboda geeft ruim baan aan alles wat zich in zijn hoofd afspeelt. Hij heeft uitgesproken opvattingen die naar alle windrichtingen uitslaan. Hij is bedreven in een eind weg ouwehoeren. Deze tijdsbesteding resulteert niet in toenemend zelfinzicht. Hij zou een geslaagd leven willen leiden maar het is de vraag of het leven zich daartoe leent. Hij bestudeert grote denkers om een eigen draai te geven aan hun inzichten. Als zijn vrouw eens zou ophoepelen zou hij een vriendin kunnen nemen. Sloboda verdient de kost met het schrijven van filmscenario’s.
Blijkbaar beheers ik mijn eigen ambacht niet goed. Dat heeft mijn vrouw me ook vaak gezegd. Ik heb blijkbaar geen talent als ik in tien jaar maar drie scenario’s heb geschreven en een ander ieder jaar een scenario schrijft
De roman van Sloboda is een klassieker in eigen land. In de tijd van het communisme stond literatuur in dienst van de staatspropaganda vol opgeklopte avonturen van arbeideristische heldendaden. In een dergelijke context kan De laatste regel van Sloboda mogelijk een verademing zijn. Uitzichtloosheid is maar met mate te verdragen. Van geflirt met de dood wordt een mens niet vrolijk. Wat voor mij het leesproces verteerbaar hield waren de beslommeringen rond de productie van films. Voortdurend schieten bij Sloboda losse gedachten naar boeven die het vertrekpunt kunnen vormen voor een scenario om korte tijd later tot de conclusie te komen dat een vervolg zich niet aandient. Of dat zoiets al eerder is gedaan of dat het Slowaakse publiek aan een dergelijk meesterwerk nog niet toe is of dat de crew en cast niet over de kwaliteit beschikt om een uitvoering naar waarde te realiseren. Sloboda maakt deel uit van een collectief waar alle betrokkenen elkaar gretig de maat nemen. Het onderlinge commentaar is niet misselijk. In de toekomst zal het ambt van scenarist verdwijnen en gaat iedereen de rol van dramaturg vervullen. Op de lijst van losstaande ideeën bestaat wel een uitzondering. Enkele hoofdstukken borduurt Sloboda in extenso voort op het verhaal “Don Juan van Zabokreky”. Nieuwe wendingen kiezen kronkelige paden uit. Je vraagt je af wanner het Slowaakse publiek dat werk in de armen zal sluiten. De vermakelijke passages over de filmcultuur zijn in het licht van het totaal te weinig om bekoord te worden door de roman. Er is te veel buitenissigheid. Vooralsnog kondig ik een stop af op de uitbreidingsplannen voor de Slowaakse vleugel in mijn bibliotheek.
middelr@xs4all.nl
