Leesimpressies
W. G. Sebald: Austerlitz
- Nr. 36 - 2025
- Het boek van Sebald heeft de status van een moderne klassieker waar ik nooit aan toegekomen was. Het verscheen in 2001, hetzelfde jaar waarin de auteur bij een verkeersongeluk om het leven kwam. Winfried Georg Sebald werd in 1944 geboren te Allgau in het Saarland. Zijn vader was officier bij de Wehrmacht. De schrijver bracht het grootste deel van zijn leven in Engeland door waar hij docent aan een universiteit was. Het Duitse oorlogsverleden drukte zwaar op zijn schouders. Dat thema blijft doorklinken in zijn werk opdat we niet vergeten. Deze roman opent vanuit het perspectief van de ik-verteller die we kunnen vereenzelvigen met de persoon van de auteur. Het is 1967 en Sebald bezoekt met enige regelmaat België. Per trein arriveert hij in het statige stationsgebouw van Antwerpen. In de wachtkamer trekt zijn blik naar een raadselachtige figuur. Het betrof een man met wonderlijk gekruld blond haar die een bijna jeugdige indruk maakte. Hij zat niet onbewogen voor zich uit te staren als de andere aanwezigen, wat passend is in een wachtkamer als eeuwig oponthoud tussen aankomst en vertrek. De man maakt schetsen en aantekeningen. Op die manier betreedt de man het toneel die meer nog dan de verteller de hoofdrol in het boek zal opeisen. Het is de introductie van Jacques Austerlitz. Sebald spreekt hem aan en zet zo een langjarige vriendschap in gang.
Het aanvankelijke gespreksonderwerp tussen de twee mannen is architectuurhistorisch van aard. Ze zullen elkaar op vele plaatsen in Europa treffen nu eens op basis van toeval dan weer op afspraak. Sebald koestert uitgesproken opvattingen waar hij zijn gesprekspartner deelgenoot van maakt. Stations en vestingwerken hebben zijn belangstelling. Ter plekke lijkt Austerlitz vanuit zijn verstrooidheid uitgebalanceerde zinnen te construeren waarin herinneringen vorm krijgen. Ze verbazen zich samen in Brussel over de monstruositeit van het paleis van justitie. Sebald bekritiseert de bouw van vestingwerken die met hun neiging tot uitdijen de kiem van verval al in zich dragen, een ruïne in embryonale staat. Bij krijgskunst luidt de succesformule beweging en niet stilstand. Een volgend moment vertoeft het tweetal op de promenade van Zeebrugge of in een café-biljart te Terneuzen. Ook voor bespiegelingen over het begrip tijd kun je bij Austerlitz terecht. In menig deel van de wereld wordt het leven van mensen minder door de tijd dan door het weer gereguleerd. Niet kwantificeerbare grootheden zijn van groot belang.
Ik heb zei Austerlitz, in feite nooit een klok gehad, geen hangklok en geen wekker, geen zakhorloge en al helemaal geen polshorloge. Ik heb een klok altijd iets belachelijks gevonden , iets fundamenteels leugenachtigs
Austerlitz plaatste zichzelf buiten het ‘tijdgebeuren’. Geleidelijk neemt de ruimte toe om meer persoonlijke onderwerpen aan de orde te stellen. Achter de erudiete historicus gaat een dolende persoonlijkheid schuil. De verteller meldt hoe sterk zijn vriend in uiterlijk aan de filosoof Wittgenstein doet denken, die net als Austerlitz zat opgesloten in de helderheid van zijn logische gedachtegangen en in de verwarring van zijn gevoelens.
Austerlitz groeit op in het vreugdeloze en kinderloze gezin van dominee Elias, in een afgelegen dorpje van Wales. In het huishouden heerste naast de kou het zwijgen. Hij droeg de naam van de dominee. Het zou een bevrijding zijn deze periode achter zich te laten. Hij krijgt tijdens het schoolexamen de opdracht een andere naam dan hij gewoon was te gebruiken op zijn vel papier te schrijven. Hij is blijkbaar geadopteerd. Het zal nog een hele tijd duren voordat hij de tijd rijp vindt om naspeuringen te verrichten naar zijn wortels. Hij is afkomstig uit Tsjechië en is joods. Hij gaat uiteindelijk op zoek naar zijn ouders. Het blijkt dat hij op de leeftijd van 4,5 jaar op een kindertransport is gezet en zo in Wales is beland. Het is de ouverture van de Tweede Wereldoorlog en de nazi’s marcheren binnen in Wenen en Praag. Zijn ouders willen hun kind in veiligheid brengen en hopen zich later bij hem te voegen. Zijn vader zou naar Frankrijk uitwijken en zijn moeder kwam in Theresienstadt terecht, een concentratiekamp bedoeld als public relations voor de buitenwereld. In Praag stuit Austerlitz op Vera, zij was het buurmeisje van zijn moeder en fungeerde tevens als kindermeisje. Zij kan hem enige informatie verschaffen. Austerlitz bezoekt plekken van vroeger en ervaart dat zich flarden van herinneringen opdringen. Ongrijpbaarheid overheerst. De roman maakt op een ingrijpende wijze duidelijk welke beschadigingen een oorlog te weeg brengt ook als iemand gespaard blijft voor schotwonden of ander lichamelijk ongemak. Austerlitz is het portret van een dolende ziel wiens leven zich grotendeels in zwarte mist afspeelt.
Er zijn twee zaken die in de roman opvallen naast de inhoud. Net als in andere boeken van Sebald bevat het werk een groot aantal foto’s. Het is niet altijd duidelijk aan wie het auteursrecht van de afbeelding toebehoort. De foto’s lijken een invalshoek vanuit de realiteit in een zoektocht naar houvast. Veel foto’s zijn op klein formaat afgedrukt waardoor het vaak lastig is om de afbeelding te ontsluiten. Foto’s zijn een tweeslachtig hulpmiddel. Een beeld kan het woord in zeggingskracht overtreffen maar kan ook wijzen op het tekortschieten van de verbale vermogens van de auteur. Beide gevoelens kwamen bij mij soms naar voren. Een ander punt is dat de ik-verteller prominent aanwezig is. Dat lijkt soms tot gecompliceerde constructies. Dat levert voorbeelden op als de volgende. “Ik geloof, zei Vera tegen mij, zei Austerlitz…”. De aanpak van Sebald door te kiezen voor een weergave uit de tweede of derde hand zal waarschijnlijk waarheidsgetrouw zijn maar komt de leesbaarheid niet altijd ten goede. Een andere vorm was denkbaar geweest.
middelr@xs4all.nl
