Leesimpressies
Wessel te Gussinklo: De uitverkorene
- Nr. 1 - 2025
- Toen Wessel te Gussinklo eind oktober 2023 overleed was hij bezig aan wat het laatste deel moest worden van de romancyclus met Ewout Meyster in de hoofdrol. In onvoltooide vorm is dit werk alsnog verschenen. Zo kent dit levensverhaal in totaal nu vijf delen. Het verhaal begint op de lagere school kort na de oorlog. Ewout is een fantasierijk jongetje dat gebukt gaat onder de aandacht van zijn overbezorgde moeder. Hij noemt haar een narrige vrouw die een christelijke boekwinkel uitbaat. De vader van Ewout is in de oorlog overleden. Ewout droomt over een eigen boerderij met tuin en zou graag in de kelder over een eigen paard willen beschikken. De werkelijkheid werkt niet erg mee aan de verwachtingen van de jongen. Dat patroon zal zich in de latere delen herhalen. Ewout wil indruk maken op anderen en de wereld naar zijn hand zetten. Later op de middelbare school oefent hij zijn invloed uit op zijn vrienden. Ze komen bij hem thuis op audiëntie en hij laat hen weten waarin zij tekort schieten. Hij heeft een oordeel over hun gedrag en hun uiterlijk. De vrienden hebben meestal niet de gewenste kaaklijn of haardracht. Ewout is een jongen met een grote dosis zelfbewustzijn die snakt naar de erkenning door anderen. Hij zoekt, zoals Te Gussinklo dat vaak noemt, naar beaming. Hij stelt hoge eisen aan anderen en zichzelf op basis van een vaste kern aan voorbeelden.
De lezer gaat de confrontatie aan met de vormende jaren van Ewout. De cyclus eindigt als hij midden twintig is. Het deel De uitverkorene kent het zelfde decor als het voorlaatste deel Op weg naar de Hartz. Opnieuw verblijft hij op de hogeschool in de Hartz, een centrum voor geesteswetenschappen onder leiding van de Grote Man Babinsky, een erfgenaam van Freud, Adler en Jung. Wat mij betreft is Op weg naar de Hartz het hoogtepunt van de reeks. Daarin verblijft Ewout niet louter in zijn eigen hoofd. Hij verkeert onder de hoede van professor Somsen tegen wie hij zeer opkijkt. Bovendien heeft hij dan een eerste liefde achter de rug met Sylvia, een meisje uit een streng christelijk milieu dat misbruikt is door haar vader en haar ooms. De professor, in wie de lezer in tegenstelling tot Ewout al snel een charlatan vermoedt, neemt haar onder zijn hoede wat slecht uitpakt. In het gezelschap van Somsen bezoekt hij voor het eerst de Hartz. In De uitverkorene volgt in zijn eentje een tweede bezoek. Hij treft daar zijn jeugdvriend Meindert op wiens bewondering hij vroeger mocht rekenen. Op de hogeschool is nog steeds Babinsky de voorman met een entourage van bewonderaars. Ewout mag zich door zijn commentaar op een gastspreker verheugen in de aandacht van Babinsky, die zich bij voorkeur verschuilt achter de betogen van enkele geestverwanten. De Grote man heeft een visie op de verlossing van de mens.
Babinsky gaat nooit in debat. Hij legt niets uit. Hij verklaart niets. Dat doen anderen namens hem. Geen woorden, geen uitleg, heel af en toe die orakelpraat en dan zwijgt de Grote Baas weer
Op de hogeschool komt Ewout on contact met Thérèse, minnares van een naaste vertrouweling van Babinsky. Deze mooie vrouw zoekt het ene moment toenadering tot Ewout om hem op een volgend moment te negeren. Dat werkt door in de beoordeling door Ewout. Ziet zij hem niet staan dan vindt hij haar een trut en een troela. Hoewel de roman voortijdig tot een einde komt, vertelt de weduwe in haar nawoord dat Ewout de Hartz zal verlaten. Daar ligt zijn toekomst niet.
Om zicht te krijgen op de inspiratiebronnen van Ewout is het werk Aangeraakt door goden informatief. Daarin schrijft Te Gussinklo over zijn bewondering voor Sartre en Mulisch. Onder meer van hen heeft hij geleerd dat het gaat om houding en gedrag. Dat is waar de buitenwereld iemand op beoordeelt. Er is een duidelijke verwantschap in de opvattingen van Te Gussinklo en die van Ewout. De geldingsdrang van Ewout draagt al de kiem van teleurstelling in zich. De bewijsdrang valt niet waar te maken. Er is een parallel met Nietzsche. De kwetsbare pose van onkwetsbaarheid vertaalt zich in een depressie.
Wat Ewout minder sympathiek maakt is een autoritair trekje in zijn karakter. Hij kijkt bewonderend naar boven maar kleineert naar beneden. Iets is bovengeschikt of ondergeschikt maar niet nevengeschikt. In de beschrijvende passages over anderen klinkt steeds een waardeoordeel door. Omdat de romancyclus vooral bestaat uit de gedachten en gevoelens van Ewout benut de auteur de kracht van literatuur in optima forma. De lezer krijgt alles opgediend wat zich in de binnenwereld van Ewout afspeelt. Te Gussinklo doet dat met behulp van een stijlvol maar wat archaïsch taalgebruik. Het effect van de aspiraties van Ewout is beperkt. Hij blijkt zo moet hij erkennen geen Churchill of Roosevelt. De opvatting dat je succesvoller kunt zijn in het naar je hand zetten van de wereld door je in anderen te verdiepen in plaats van een fixatie op jezelf heeft in deze boeken geen wortel geschoten.
middelr@xs4all.nl
